Home » O Szkole » Historia polskiego szkolnictwa powszechnego w Cieszynie (1900-2000)

Archiwum

Historia polskiego szkolnictwa powszechnego w Cieszynie (1900-2000)

Historia polskiego szkolnictwa powszechnego w Cieszynie (1900-2000)

Tekst zaczerpnięty z publikacji „100 LAT POLSKIEGO SZKOLNICTWA POWSZECHNEGO W CIESZYNIE – CIESZYN 1900-2000”

154. pozycja wydawnicza Macierzy Ziemi Cieszyńskiej

Autor tekstu: Mariusz Makowski

Polskiego słowa szermierze
Gdy światło dano wam nieść,
Pracujcie w miłości i wierze,
Ojczyźnie na chwałę i cześć
.”

Powyższy cytat pochodzi z telegramu Zygmunta Mayera ze Lwowa na otwarcie Polskiej Szkoły Ludowej w Cieszynie.

Druga połowa XIX w. w Cieszynie i na Śląsku Cieszyńskim była okresem rozbudzenia i rozwoju polskiego życia narodowego. Szczególnie koniec tego wieku zaznaczył się gwałtownym rozwojem polskich instytucji kulturalnych i oświatowych. Niebagatelną rolę w tym procesie odegrała założona przez Pawła Stalmacha w 1885 r. Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego, której naczelnym celem było otwarcie Gimnazjum Polskiego. W swych poczynaniach działacze Macierzy wychodzili z założenia, iż w pierwszym rzędzie polskiej społeczności na Śląsku Cieszyńskim należy zapewnić wykształconą inteligencję, która z kolei zajęłaby się kształceniem polskich dzieci.

Kolejnym wyzwaniem dla Macierzy było powołanie do życia, pomimo oporu niemieckich władz miasta, polskiej Szkoły Ludowej w Cieszynie, która w zgermanizowanym mieście miała zostać pierwszą na wskroś polską placówką oświatową o charakterze podstawowym.

Chociaż Gimnazjum Polskie istniało w Cieszynie od 1895 r. uczęszczali do niego jedynie synowie rolników i robotników z podcieszyńskich wsi. Wszystkie szkoły ludowe w mieście były niemieckie i z nich rekrutowali się uczniowie niemieckojęzycznych szkół średnich. W tym stanie rzeczy polski działacz narodowy Hilary Filasiewicz wraz ze współpracownikami złożył prośbę w Krajowej Radzie Szkolnej w Opawie, aby ta nakazała cieszyńskiej gminie założenie publicznej polskiej szkoły. Odpowiedź była odmowna, uzasadniona tym, iż wg badań przeprowadzonych w latach 1893-1898 w Cieszynie było przeciętnie 31 dzieci narodowości polskiej, zaś wymóg mówił o co najmniej 40 dzieciach, aby założyć szkołę z polskim językiem nauczania. Także władze miejskie, w większości złożone z niemieckojęzycznych obywateli, odmówiły założenia szkoły dla 6000 Polaków mieszkających w Cieszynie.

Inicjatywę przejęła Macierz Szkolna, która na swym walnym zgromadzeniu w dniu 16 grudnia 1899 r. podjęła uchwałę o założeniu prywatnej polskiej szkoły ludowej. Szkoła nie mogłaby powstać, gdyby nie szczodrość opiekuna Macierzy, wielkiego działacza narodowego, dr Stanisława Hassewicza (1842-1912) z Warszawy, który ofiarował na ten cel 12.000 koron, zaś w swym testamencie Macierz uczynił generalnym spadkobiercą.

Zarząd Macierzy wydzierżawił w styczniu 1900 r. za 5.000 koron od budowniczego Alfonsa Mattera budynek przy ul. Sydonii (obecnej ul. ks. I. Świeżego 6), który właśnie został wystawiony. Cieszyński Wydział Gminny, którego Matter był członkiem, przypuścił na niego ostry atak, zarzucając sprzyjanie polskości. Wykluczono Mattera nawet z niemieckiego towarzystwa – Deutscher Verein. Jednakże Matter pomimo wielu wahań wynajął Macierzy budynek, która z miejsca przystąpiła do kosztownych prac adaptacyjnych obiektu na cele szkolne, na które przeznaczono 6.000 koron. Ostatecznie w 1907 r. Macierz kupiła od Mattera budynek i tym samym uniezależniła się od zewnętrznych wpływów.

Prezes Macierzy ks. Ignacy Świeży opublikował broszurkę pt. „Do rodziców polskich w Cieszynie i okolicy mających dzieci w wieku szkolnym”, która wraz z plakatami zachęcała do zapisów do nowej szkoły. Odpowiedzią na nią było rozpowszechnienie w mieście przez niemieckie władze broszur i plakatów zastraszających polską ludność. Pomimo tego do trzech klas szkoły zapisało się 116 dzieci z tego 66 z samego Cieszyna, co zaprzeczało wcześniejszym twierdzeniom Wydziału Gminnego. Kierownikiem szkoły został Jan Godłowski, zaś nauczycielami byli: Władysław Dorula, Franciszek Ścieszka i katecheta ks. Józef Londzin. Pierwsza konferencja odbyła się 21 września 1900r.

„…Po powitaniu grona nauczycielskiego – jak doniosła Gwiazdka Cieszyńska – zaznacza ks. Monsgnr. Świeży w swej pięknej przemowie doniosłe znaczenie naszej szkoły, zachęcając nauczycieli do sumiennej i wytrwałej pracy. Następnie zabiera głos p. kierownik Godłowski, składając podziękowanie czcigodnym członkom „Macierzy szkolnej” śląskiej za trudy, mówiąc, że długoletnie ich starania zostały uwieńczone pomyślnym skutkiem, bo oto powstała po gimnazjum cieszyńskim druga warownia nauki języka polskiego na kresach…, że polska szkoła cieszyńska winna być owiana przedewszystkiem duchem patryotycznym, związanym z uczuciem religijno-moralnem i że wszystkie czyny nasze tym ideom podporządkowane być winny.”

Po wielu perypetiach, 7 października 1900 r., doszło do uroczystego otwarcia pierwszej w Cieszynie Polskiej Szkoły Ludowej. Stało się ono świętem nie tylko całej polskiej ludności na Śląsku Cieszyńskim, ale też licznie przybyłych delegacji z Galicji, Królestwa Polskiego, pruskiego Śląska i Moraw.

O godz. 9 rano w cieszyńskim kościele ojców Bonifratrów odbyło się solenne nabożeństwo odprawione przez ks. I. Świeżego, podczas którego kazanie (później opublikowane) wygłosił ks. Józef Londzin „pouczając dziatwę o obowiązkach względem Boga, rodziców i ojczyzny”. Po południu w sali restauracyjnej Domu Narodowego zgromadziło się ponad 60 pań i panów na składkowym obiedzie, z którego obszerną relację zdała Gwiazdka: „Pierwszy toast wzniósł ks. Msgr. Świeży. Wyraził uznanie i wdzięczność drowi Hassewiczowi, który swoją ofiarnością umożliwił założenie szkoły. Obecni wysłuchali tych słów stojąc, chcąc przez to uczcić tego dobrodzieja, który już dużo grosza oddał dla obrony sprawy narodowej. Wysłano także do niego telegram. Ks. Londzin wznosił zdrowie doktora Kotuleckiego, który pierwszy, na zgromadzeniu Macierzy w r. 1897 postawił wniosek na otwarcie szkoły ludowej… Przemawiali potem dyr. Parylak, Godłowski i wielu innych. Jeden z mówców przypomniał, że wszystko, co tutaj jest i gimnazjum i szkoła ludowa, jest zasługą pośrednią lub bezpośrednią śp. Stalmacha… On stworzył i powołał do życia cały ruch narodowy na Śląsku, on był pierwszym bojownikiem za sprawę polską na kresach… Zgromadzeni uczcili jego pamięć przez powstanie, a Ks. Londzin podniósł piękną myśl urządzenia składki dla wdowy po nim, by przez to dać dowód, że Polacy umieją ocenić zasługi pracowników na niwie narodowej… Następnie wszyscy zebrani udali się na grób śp. Stalmacha i tam odśpiewali pieśni patryotyczne. W czasie obiadu nadeszły liczne telegramy z najrozmaitszych stron, które odczytano… Wieczorem odbyła się zabawa w sali Sarkandra [przy Starym Targu], która również świetnie wypadła.”

Pierwszy rok nauki zakończył się 13 lipca 1901 r. publicznym popisem uczniów z udziałem rodziców. W następnym roku szkolnym 1900/01 w czterech klasach było już 220 uczniów, w tym 90 w pierwszej klasie. Szkoła rozwijała się pomyślnie i już po kilku latach miała sześć klas. Naturalną konsekwencją była jej nadbudowa w postaci tzw. Szkoły Wydziałowej, co nastąpiło 15 września 1909 r. Było to tym bardziej konieczne, że na całym Śląsku Cieszyńskim nie było w tym czasie ani jednej szkoły tego typu.

W budynku przy ul. Sydonii oprócz Szkoły Ludowej i Wydziałowej mieściło się wiele polskich placówek oświatowych. Znalazła tam swe miejsce Polska Uzupełniająca Szkoła Przemysłowa, którą w 1908 r. założyła Macierz. Od 1909 r. prowadzone były żeńskie kursy uzupełniające. Swoje miejsce znalazły również Paralelki Polskie Seminarium Nauczycielskiego. W latach 1917-20 mieściło się tam Żeńskie Seminarium Nauczycielskie, zaś w 1919 i 1920 r. odbyły się trzy kursy Szkoły Handlowej.

Dnia 3.X.1912 r. Polacy na Śląsku Cieszyńskim ponieśli wielką stratę. W Warszawie zmarł dobroczyńca Macierzy dr Hassewicz. W parę dni później, 9 października, podczas uroczystego posiedzenia Zarząd Główny Macierzy postanowił upamiętnić jego postać i zasługi, nadając szkole imię Stanisława Hassewicza.

Trudne lata szkoła przeżyła podczas I wojny światowej, kiedy to budynek szkoły zajęto na cele wojskowe. Brakowało nauczycieli i środków na jej utrzymanie, zaś do szkoły zapisało się aż 472 uczniów, w tym 142 dzieci repatriantów wojennych. Tylko dzięki niezmordowanym staraniom zarządu Macierzy zdołano wynająć lokale w obcych budynkach i uzyskać niezbędne środki na kontynuowanie nauki. Ukazało się nawet drukiem „Sprawozdanie dyrekcji prywatnej szkoły polskiej z prawem publicznym Macierzy Szkolnej im. dr Stan. Hassewicza w Cieszynie za rok 1914/15”, które szczegółowo informowało o jej stanie w tym okresie. Po wojnie, gdy szkoła przeszła na etat państwowy, Komisja Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego przeniosła ją w 1920 r. do budynków usuniętej szkoły ludowej z niemieckim językiem nauczania przy pl. Londzina i ul. Michejdy jako Szkołę Ludową i Wydziałową dla chłopców i dziewcząt. Zlikwidowana przez Komisję Szkolną Knaben- und Mädchenvolksschule powstała w roku 1906, na podstawie uchwały cieszyńskiego Wydziału Gminnego z 1901 r., jako przeciwwaga dla dążeń polskiej społeczności i Polskiej Szkoły Ludowej.

Poprzez założenie Szkoły Ludowej w Cieszynie rozpoczęła Macierz prace od podstaw, stworzyła pierwszą na wskroś polską placówkę. Za nią poszły następne szkoły zakładane przez Macierz: w 1904 r. w Polskiej Ostrawie, w 1905 w Niemieckiej Lutyni i Dziećmorowicach, w 1906 w Boguminie, w 1908 w Gruszowie, w 1909 w Kończycach Małych i Toszonowicach Górnych, w 1910 w Pietwałdzie i druga w Polskiej Ostrawie, w 1911 szkoła ćwiczeń przy polskim Seminarium Nauczycielskim w Bobrku koło Cieszyna, w 1914 kolejna w Niemieckiej Lutyni. Imponujący dorobek Macierzy w dziedzinie szkolnictwa dał trwałe podstawy rozwoju powszechnej oświaty w niepodległej Ojczyźnie i polskiego szkolnictwa na Zaolziu rozwijanego przez Macierz Szkolną w Czechosłowacji.

W Cieszynie po I wojnie światowej i odzyskaniu niepodległości w sposób już nieskrępowany mogło rozwijać się polskie publiczne szkolnictwo. W okresie międzywojennym istniały w mieście następujące polskie szkoły podstawowe:

– Szkoła Powszechna Mieszana im. A. Mickiewicza przy placu Kościelnym 5 (obecne Technikum Mechaniczno – Elektryczne),

– Szkoła Powszechna Męska im. S. Konarskiego przy placu Wolności,

– Szkoła Powszechna Polska SS. Boromeuszek przy Górnym Rynku,

– Szkoła Wydziałowa Polska i Kurs Dokształcający SS. Boromeuszek przy Górnym Rynku,

– Szkoła Wydziałowa Żeńska im. Konopnickiej przy ul. Jana Michejdy,

– Szkoła Wydziałowa Męska im. S. Hassewicza przy pl. Ks. J. Londzina,

– Szkoła Ćwiczeń przy Państwowym Męskim Seminarium Nauczycielskim im . P. Stalmacha w Bobrku,

– Szkoła Ćwiczeń przy Państwowym Nauczycielskim Seminarium Żeńskim przy placu Dominikańskim (obecnie Technikum Budowlane).

Oprócz nich istniały w Cieszynie trzy szkoły podstawowe o charakterze niemieckim.

Okres okupacji hitlerowskiej przerwał na 5 lat działalność polskiego szkolnictwa, które już w 1945 r. reaktywowało swoją działalność. Po wojnie dodatkowo wybudowano : w 1957 r. szkołę podstawową przy ul. Piaskowej (obecnie ul. Chopina) i w 1960 r. przy ul. Puńcowskiej (obecnie ul. Gen. Hallera).

W 1956 r. po zmianie numeracji w Cieszynie znajdowały się następujące szkoły podstawowe:

– nr 1 przy pl. J. Słowackiego (w budynku LO im. A. Osuchowskiego, w latach 1952-55 Szkoła Towarzystwa Przyjaciół Dzieci),

– nr 2 przy placu Wolności 7 (obecnie 7b),

– nr 3 przy ul. Matejki 73 (obecnie ul. Matejki 3),

– nr 4 przy ul. Michejdy 1,

– nr 5 przy ul. Błogockiej 5 (obecnie ul. Wojska Polskiego 1),

– nr 6 przy placu Wolności 5 (obecnie 7a),

– nr 7 Szkoła Ćwiczeń przy Liceum Pedagogicznym (od 1960 r. Wyższej Szkole Pedagogicznej) przy ul. Bielskiej 64,

– nr 8 (od 1957 r.) przy ul. Piaskowej (obecnie ul. Chopina 37),

– nr 9 (od 1960 r.) przy ul. Puńcowskiej (obecnie ul. Gen. Hallera),

– nr 10 Szkoła Specjalna przy ul. Błogockiej (obecnie ul. Wojska Polskiego 3 – Specjalny Ośrodek Szkolno- Wychowawczy).

Po raz kolejny numeracja szkól została zmieniona w 1976 r.

W 100 lat od założenia przez Macierz Szkolną Księstwa Cieszyńskiego pierwszej polskiej szkoły powszechnej w Cieszynie funkcjonują następujące szkoły o charakterze powszechnym:

– nr 1, ul. Matejki 3, dyr. Urszula Mainka,

– nr 2, ul. Chopina 37, dyr. Halina Bocheńska,

– nr 3, ul. Gen. Hallera 8, dyr. Janina Boruta,

– nr 4, plac Wolności 7a, dyr. Danuta Gajdzica,

– nr 5, ul. Wojska Polskiego 1, dyr. Irena Banot,

– nr 6, ul. Katowicka 68, dyr. Grzegorz Konieczny,

– nr 7, ul. Bielska 247, dyr. Jerzy Gałuszka,

– Alternatywna Szkoła Podstawowa, ul. Stawowa 14, dyr. Józef Powada,

– Społeczna Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Błogocka 19, dyr. Karmenczita Waloch,

– Gimnazjum nr 1, ul. Michejdy 1, dyr. Dariusz Niemiec,

– Gimnazjum nr 2, ul. Szymanowskiego 9, dyr. Teresa Tatuś,

– Gimnazjum nr 3, ul. Wojska Polskiego 1, dyr. Mirosław Werner,

– Gimnazjum Towarzystwa Ewangelickiego, ul. Sienkiewicza 2, dyr. Zofia Fober,

– Społeczne Gimnazjum nr 1, ul. Błogocka 19, dyr. Karmenczita Waloch,

– Społeczne Gimnazjum Stowarzyszenia Edukacyjnego, ul. Stawowa 14, dyr. Józef Powada,

– Katolickie Gimnazjum im. Melchiora Grodzieckiego, plac Dominikański 2, dyr. Ryszard Macura.

Kalendarz wydarzeń

Maj 2018
P W Ś C P S N
« Kwi    
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  
JADŁOSPIS
na okres od 21.05.2018 do 25.05.2018
PONIEDZIAŁEK
Zupa selerowa z ziemniakami, pulpety w sosie pomidorowym, koktajl truskawkowy.
WTOREK
Zupa grysikowa, udko pieczone , ziemniaki, sałata lodowa ze śmietaną, owoc.
ŚRODA
Zupa neapolitańska z makaronem, kotlet mielony, ziemniaki, kalarepka duszona, kompot owocowy.
CZWARTEK
Zupa pieczarkowa z ziemniakami, strogonow, kluski gnocchi, sałatka z czerwonej kapusty, owoc.
PIĄTEK
Kapuśniak, naleśniki zapiekane z serem i cukrem pudrem, kompot owocowy.